Mozambique: Abarenga 300 baguye mu mvururu  zakurikiye amatora

Umuryango mpuzamahanga uharanira uburenganzira bwa muntu, Amnesty International watangaje ko abantu barenga 300 aribo baguye mu mvururu zakurikiye amatora yabaye umwaka ushize mu gihugu cya Mozambique mu gihe abarenga ibihumbi 3,000 bakomeretse.

Uyu muryango watangaje ibi kuri uyu wa Gatatu, tariki ya 16 Mata 2025 uvuga ko ushingira ku makuru wahawe n’abaharanira uburenganzira bwa muntu bo muri Mozambique.

Muri raporo yayo nshya, Amnesty International yasabye ubuyobozi bwa Mozambique gukora iperereza ku bwicanyi no ku byaha byose byakozwe mu bijyanye no guhonyora uburenganzira bwa muntu byakurikiye amatora, no kugeza imbere y’ubutabera abapolisi cyangwa abasirikare babigizemo uruhare.

Ibihumbi by’Abanya-Mozambique bitabiriye imyigaragambyo ikomeye mu byumweru byakurikiye amatora y’umukuru w’igihugu n’ay’Inteko Ishinga Amategeko yabaye ku wa 9 Ukwakira, aho Daniel Chapo wo mu ishyaka riri ku butegetsi rya Frelimo yatangajwe ko yatsinze, nubwo abo bari bahanganye mu matora ndetse n’abagenzuzi b’amatora bo ku rwego mpuzamahanga bavugaga ko amatora yibwe.

Iyo myigaragambyo yari igamije gushyigikira Venancio Mondlane, wari wiyamamaje nk’umukandida wigenga ariko ashyigikiwe n’ishyaka ritavuga rumwe n’ubutegetsi rya Podemos.

Imyigaragambyo yarushijeho gukara nyuma y’uko ku wa 18 Ukwakira 2024, uwunganira mu mategeko Mondlane akaba n’umwe mu bayobozi ba Podemos barashwe n’abantu bitwaje intwaro ubwo bari bicaye mu modoka i Maputo, umurwa mukuru wa Mozambique.

Mondlane yamaganye ubwo bwicanyi abwita ubwa politiki maze asaba ko habaho imyigaragambyo y’iminsi 25.

Muri iyo minsi y’imyigaragambyo nibwo imodoka yari arimo yarashweho, maze k’ubwumutekano we ahita  ahunga igihugu mu gihe kingana n’amezi abiri, agaruka muri Mutarama 2025.  

Nk’uko raporo ya Amnesty ibivuga, kuva ku wa 21 Ukwakira 2024 kugeza ku wa 25 Mutarama 2025, abapolisi n’abasirikare ba Mozambique bakoreshaga imbaraga z’umurengera ku bigaragambyaga mu mahoro, barasa amasasu nyayo, amasasu ya rubber ndetse banakoresha ibyuka biryana mu maso ku bigaragambya n’abari hafi aho.

Amnesty ivuga ko yifashishije amakuru yatanzwe n’itsinda ry’abaharanira uburenganzira bwa muntu ryo muri Mozambique rizwi nka Plataforma DECIDE, ryemeza ko abantu 315 bishwe hagati ya tariki ya 21 Ukwakira 2024 na 16 Mutarama 2025 ,  umubare uri hejuru cyane ugereranyije n’uwo ubuyobozi bw’igihugu bwemeye, kuko muri Mutarama, Polisi yo yari  yavuze ko abantu 96, barimo n’abapolisi 17, aribo baguye  muri iyo myigaragambyo.

Muri iyi raporo, Amnesty igira iti: “Abapolisi bakoze ihohotera rinyuranyije n’amategeko. Bakoresheje intwaro, barica ndetse banakomeretsa abigaragambyaga n’abari hafi aho.”

Amnesty kandi ivuga ko raporo yayo yizewe kuko iyishingira ku biganiro yagiranye n’abantu 28, barimo abatangabuhamya, abakomeretse, imiryango y’abishwe, abaganga n’abanyamategeko.

Uretse ibivugwa na Amnesty, hari kandi n’imiryango itandukanye iharanira uburenganzira bwa muntu nayo yavuze ko abana nibura 10 bari mu bishwe muri iyo myigaragambyo.

Amnesty igaragaza ko habayeho n’itabwa muri yombi ry’abantu benshi barimo n’ingimbi, aho Plataforma DECIDE ivuga ko abarenga 4,000 batawe muri yombi, benshi muri bo bagafungwa mu buryo bunyuranyije n’amategeko.

Muri Mutarama 2025, Chapo yarahiye nka Perezida, ndetse ahurira na Mondlane mu biganiro byo guhosha umwuka mubi, aho Perezida yemeye gukora iperereza ku by’iyicwa ry’abantu mu myigaragambyo.

Ishyaka Frelimo rimaze imyaka riyobora Mozambique kuva mu 1975 ubwo igihugu cyabonaga ubwigenge kigobotoye  ubukoloni bwa Portugal.

Iri shyaka kandi ryagiye rishinjwa kwiba amatora binyuze mu gushyira abantu baryo mu myanya y’ingenzi.

Nubwo imyigaragambyo yagiye igabanuka nyuma y’ihohoterwa, urugomo ruracyagaragara.

Raporo y’abagenzuzi b’amatora baturutse mu Muryango w’Ubumwe bw’u Burayi yerekanye ko amatora y’umwaka ushize yabayemo uburiganya bukomeye, kwangiza amajwi y’abatavuga rumwe n’ubutegetsi, guhindura ibyavuye mu matora ndetse no gushyira amajwi menshi mu dusanduku tw’itora mu nyungu za Frelimo.

Politiki ya Mozambique yagiye igaragaramo amakimbirane akomeye hagati y’ishyaka Frelimo n’umutwe wa gisirikare wa Renamo, wamaze imyaka 15 urwana n’ubutegetsi kugeza bemeranyije amahoro mu 1992, nyuma Renamo igahinduka ishyaka rya politiki ritavuga rumwe n’ubutegetsi.

About Kwihangana Joshua 242 Articles
I am a Flesh man Journalism Student at Institut Catholique De Kabgayi A Filmaker A Sound Engineer.