Minisitiri w’Ubumwe bw’Abanyarwanda n’Inshingano Mboneragihugu, Dr. Jean Damascène Bizimana, yatangaje ko abakoloni b’Ababiligi bakigera mu Rwanda bakoze ibikorwa byinshi bitanya Abanyarwanda birimo gutanga ibihano bikarishye bikitirirwa ubwoko bumwe, kwaka u Rwanda ubusugire bwarwo, no kwemeza ko u Rwanda ruzagengwa n’amategeko ya Congo nayo yashyirwagaho n’u Bubiligi, ibyabaye intandaro ya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994.
Ibi yabitangaje kuri uyu wa 7 Mata 2025 mu muhango wo gutangiza Icyumweru cy’Icyunamo n’ibikorwa byo kwibuka ku nshuro ya 31 Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994.
Uyu muhango wabereye ku Rwibutso rwa Jenoside rwa Kigali ruri ku Gisozi ruruhukiyemo imibiri ibihumbi 259,000 yakuwe mu Turere twa Gasabo, Kicukiro na Nyarugenge mu Mujyi wa Kigali.

Muri uyu muhango Minisitiri Dr. Bizimana yavuze ko amategeko yashyizweho n’Ababiligi yaciyemo ibice abanyarwanda. Yagize ati: “Aya mategeko yateye u Rwanda akarengane, anacamo ibice Abanyarwanda.”
Mu mwaka 1924 na mu 1946, u Bubiligi bwagiranye amasezerano n’Umuryango w’Abibumbye yateganyaga kugeza u Rwanda ku bwisanzure bwa politiki, ubukungu, imibereho myiza n’iterambere mu burezi, kwigenera ibikwiye Abanyarwanda bakayobora igihugu cyabo ubwabo, kubahiriza uburenganzira bwa muntu nta vangura rishingiye ku bwoko, igitsina, ururimi cyangwa idini.
Minisitiri avuga ko ibyo Ababiligi batabikoze ahubwo binjije irondabwoko mu Banyarwanda.
Ati: “Ntibyakozwe, ahubwo u Bubiligi bwinjije irondabwoko mu Banyarwanda nk’iryari iwabo hagati y’Abafurama n’aba-Walloons, hatangizwa impinduramatwara hagati ya 1926 na 1932 yayobowe n’Ababiligi. Umwami Musinga yarabirwanyije bamucira muri Congo, tariki 12 Ugushyingo 1931 bimika umwana we, Rudahigwa nyuma y’iminsi ine.”
Yakomeje avuga ko kugira ngo Rudahigwa abashe kumvikana n’abo Babiligi, yemeye kubatizwa, anegurira u Rwanda Kirisitu Umwami mu 1946, ibyatumye Ababiligi bamworohera, afata ibyemezo bica akarengane ariko aharanira ubwigenge bw’igihugu birabarakaza.
Ababiligi biyemeje gusimbuza Rudahigwa birangira bafashe icyemezo kibi cyo kumwica, atanga muri Nyakanga 1959 nk’uko Minisitiri yabisobanuye.
Ati “Nta kindi gihugu cya Afurika abakoloni biciye Abami babiri, umubyeyi n’umwana we ku maherere.”
Nyuma yo kwica Rudahigwa, u Bubiligi bwashyize ku butegetsi ishyaka rya Paremehutu ryari ryubakiye ku irondabwoko.
Iri shyaka ryatangaje imirongo migari ine yigishaga ko igihugu ari icy’Abahutu, kwica Abatutsi bigirwa gahunda ya Leta yubakiye kuri iyo politike.
Mu Ugushyingo 1959, Ababiligi bategetse kwimura Abatutsi ku gahato mu bice bimwe by’igihugu, bajyanwa mu Bugesera. Abo batutsi bahagiriye ubuzima bubi, basaba gusubizwa iwabo ariko u Bubiligi burabyanga.
Minisitiri Dr. Bizimana yavuze kandi ko tariki 17 Ugushyingo mu 1959, Musenyeri Perraudin yagiriye inama Colonel Guy Logiest yo gutumira abayobozi abasaba kwirukana abakozi b’Abatutsi mu mirimo, akabasimbuza ab’Abahutu.
Ishyaka rya UNAR ryaharaniraga ubwigenge ryarabirwanyije barihimbira ko ari iry’Abatutsi, bararirwanya, nyamara ngo iri shyaka ryari ririmo ibyiciro byose by’Abanyarwanda.
Ku wa 23 Kamena 1961, u Bubiligi bwashyizeho itegeko ribi rifungura abantu 2000 bakoze ubwicanyi hagati ya 1959 na 1961, buvuga ko “abazafungurwa ari abakoze ibyaha byo kwica no gutwika abantu bagahira mu nzu, kwica umuntu buhoro buhoro cyangwa kumukomeretsa, gutegeka gusahura cyangwa kwica.”
Minisitiri Dr. Bizimana avuga ko irondabwoko ryakomereje mu ishyirwaho ry’ingabo z’igihugu. Ati “Inyandiko mvugo y’Ababiligi yavugaga ko Ingabo z’igihugu zizaba zigizwe n’Abahutu gusa. Iyo nyandiko yagiraga iti “Ntidushaka kwitwaza kutabogama cyangwa demokarasi ngo twinjizemo Umututsi n’umwe, Abatutsi bazajya bashaka kwinjiramo, tuzajya twemeza ko badashoboye. Nubwo iyi mikorere irimo akarengane ntidushaka kuvanga ihene n’ishu ngo twinjize mu ngabo zacu abantu bazaduteza ikibazo.”
Gusa iperereza ry’u Bubiligi ryagize impungenge kuri izo ngabo kuko batekerezaga ko nizikora ubwicanyi Loni izita Jenoside, bazashinjwa ubufatanyacyaha.
Uyu muyobozi yagaragaje ko iri vangura ry’Ababiligi ariryo ryaranze Repubulika ya mbere n’iya kabiri ndetse rigeza kuri Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994.
Minisitiri Bizimana yagaragaje ko Nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi, u Bubiligi bwagize uruhare mu guhishira abayikoze no kutagira icyo bukora ku bayipfobya.
Ati “Kuva muri Nyakanga mu 1994 kugeza ubu, u Bubiligi ni cyo gihugu cy’i Burayi gikorerwamo ipfobya rya Jenoside yakorewe Abatutsi no kugoreka amateka yayo nta nkurikizi, nyamara ntawe ushobora gutinyuka kugoreka Jenoside yakorewe Abayahudi ngo bimugwe amahoro kandi Jenoside ari zimwe mu rwego rw’amategeko ku buryo n’ibyaha byo kuzipfobya byakagombye gufatwa kimwe.”
Bizimana yasobanuye ko ubu inyandiko zifashishwa n’amahanga mu guharabika u Rwanda zitegurwa n’abiyita impuguke z’Ababiligi zibeshya ko zizi u Rwanda, kandi ari zo zagize uruhare mu kwangiza amateka y’u Rwanda.
Minisitiri Bizimana yasoje avuga ko ubugome busenya u Rwanda bwakoreshejwe muri iyi myaka 31 ishize ari bwinshi, ariko ko ntacyo bwatwaye Abanyarwanda.
Tariki ya 7 Mata ni Umunsi Mpuzamahanga ngarukamwaka Isi yose yibukaho Jenoside yakorewe Abatutsi yahitanye abasaga miliyoni mu mezi atatu gusa.
Indi nkuru wasoma: Kuki tutapfa turwana, aho kugira ngo dupfe nk’isazi? – Perezida Kagame
