Ikinyejana cya 21 cyabonye ubwiyongere bukabije bw’ibibazo by’ubuzima ku isi.
Ibyorezo biheruka bya Marburg, Mpox (ubushita bw’inkende), Covid-19, hamwe n’ibicurane by’ibiguruka ni bimwe mu byorezo byibukije isi ko yibasiwe byimazeyo.
Muri 2024 honyine, hamaze kugaragara indwara z’ibyorezo 17 zitandukanye. Buri cyorezo gishya kigaragaza icyuho mu buryo buriho bwo gukumira ibisanzwe biriho no kwitegura guhangana n’ibindi bishobora kwibasira Isi.
Raporo nshya Global Preparedness Monitoring Board (GPMB) ivuga ko ibyago byo kwibasirwa n’ibyorezo bishya bikomeje kwiyongera.
Muri iyi Raporo yashyizwe ahagaragara mu nama mpuzamahanga ku buzima ku nshuro yayo ya 15 yabereye i Berlin mu Budage kuri uyu wa 15 Ukwakira 2024, igaragaza ibintu 15 by’ingenzi bituma habaho ibyago by’uko hakwaduka ibyorezo bishya.
Ibyo bintu bigabanije mu matsinda atanu atandukanye ari yo; imibereho, ikoranabuhanga, ibidukikije, ubukungu, na politiki.
GPMB, iterwa inkunga n’Ishami ry’Umuryango w’Abibumbye ryita ku buzima (OMS) ndetse na Banki y’Isi, ikurikirana ibyatuma habaho ibyorezo kandi ikagenzura imyiteguro y’isi mu guhangana nabyo.
Raporo ya GPMB ishimangira ko byihutirwa mu gusobanukirwa n’ibibazo byugarije Isi bikaba byayiteza ibyorezo kandi igasaba ko hajyaho ingamba zihamye zo guhuriza hamwe mu rwego rwo kwitegura ibyo byorezo.
Mu byagaragajwe nka bimwe mu bitera uku kwiyongera kw’ibyorezo harimo kutizerana hagati y’ibihugu ndetse n’imbere mu bihugu, ubusumbane mu kugera kuri serivisi z’ubuzima, ibikorwa by’ubuhinzi butanoze no guhura hagati y’abantu n’inyamanswa – aho indwara ziva mu nyamaswa zikagera ku bantu byoroshye.
Byongeye kandi, raporo yerekana ingaruka nshya zirenze ibibazo by’ubuzima byahozeho.
Joy Phumaphi, Umuyobozi wungirije wa GPMB akaba yarahoze ari Minisitiri w’ubuzima muri Botswana, yagize ati “Icyorezo kizakurikira ntikizadutegereza ngo tubanze tunonosore sisitemu zacu.”
Akomeza agira ati “Tugomba gushora imari muri gahunda z’ubuvuzi z’ibanze kandi ziringaniye kugira ngo duhangane n’ibibazo by’ejo.”
Hakorwe iki?
Raporo irahamagarira gusobanukirwa byimazeyo ibintu bikomeye byatuma habaho ibyorezo. Ishimangira kandi ko hakenewe ingamba zihamye zo kurengera abaturage no gushora imari mu bikorwa bigamije kugabanya ingaruka no kongera imyiteguro y’ibyorezo.
Kugira ngo hirindwe neza ibyorezo by’ahazaza, ibihugu birasabwa gushyira imbere gushimangira gahunda (sisiteme) z’ubuzima, guteza imbere imibereho myiza y’abaturage, no kumenya ko serivisi z’ingezi z’ubuzima zigera ku baturage bose, cyane cyane abatishoboye.
Kwitegura kandi ngo bigomba kugendana n’ingamba zinyuranye mu buzima bw’abantu, inyamaswa, n’ibidukikije.
Raporo isaba ko habaho ubufatanye mu nzego zose kugira ngo hagabanuke ingaruka ziterwa n’ibyorezo.
Madamu Kolinda Grabar-Kitarović, Umuyobozi wungirije wa GPMB akaba yaranahoze ari Perezida wa Croatia avuga ko igihe cyo kwitegura ari gito cyane bityo ko “kuba maso ndetse n’ubufatanye bigomba ari byo bizasobanura imyiteguro yacu ubu.”
Raporo ya GPMB iha umukoro inzego z’abafata ibyemezo kugira ngo bahuze ingamba zo kwita ku buzima zisanzwe kandi banongere ingamba zo gukumira ibyorezo by’ahazaza.
Ishimangira akamaro ko gusuzuma buri gihe no guhuza gahunda zo gukumira kugira ngo bikomeze kuba byiza mu bihe bitandukanye.
Nk’uko icyorezo kizakurikiraho kidashoboka gukurikira inzira imwe na Covid-19, amasomo yakuwe muri ubwo bunararibonye agomba kugira icyo yigisha mu rwego rwo kwitegura ejo hazaza.
Hakenewe kandi kubaka imbaraga ziteguye guhangana n’ibibazo by’ubuzima bishingiye ku ishoramari mu bushakashatsi n’iterambere, guteza imbere ikoranabuhanga, ibikorwa remezo by’ubuzima kuri bose, ndetse no gusobanukirwa byimazeyo imiterere y’ibyaba imbarutso by’ibyorezo.
Muri iy’Isi yabaye umudugudu, raporo igaragaza ko abatuye Isi bagomba gufata inshingano rusange zo gukumira ibyorezo, aho kubona ko kubyitegura ari ikibazo kireba igihugu kimwe cyangwa urwego rumwe gusa.